آواز مثنوي
آوازهايي كه بر اشعار مثنوي خوانده مي شوند ، بي شك از تاثير گذار ترين قسمتهاي موسيقي ايراني است .چرا كه تداعي گر عاشقانه ها ، مراثي وحكايات تلخ وشيرين روزگار ديني وتاريخي اين مرز وبوم است .
همانطوري كه از وجه تسميه آن مشخص است ، بر اشعاري با قالب مثنوي اجرا مي شود . واژه مثنوي نيز از كلمه" مثني "به معناي دوتايي گرفته شده است.زيرا در هربيت دوقافيه آمده است كه با قافيه بيت بعد فرق مي كند.با توجه به عدم محدوديت در قافيه از اين نوع شعر در موضوعات طولاني بيشتر استفاده مي شود .سرودن مثنوي از قرن سوم وچهارم هجري آغاز شده است كه از بهترين مثنوي ها مي توان به شاهنامه فردوسي ، حديقه ثنايي ، خمسه نظامي ، بوستان سعدي و مثنوي معنوي مولوي اشاره كرد.
قالب مثنوي ، وزنهاي مختلفي را شامل مي شود كه از تمام اوزان شعر فارسي تنها از هفت وزن جهت سرودن مثنوي استفاده شده است .
مهمترين اين وزنها " فاعلاتن فاعلاتن فاعلن " است كه مثنوي معنوي مولانا براساس آن سروده شده است .
قالب مثنوي علاوه بر گوشه مثنوي در گوشه هايي نظير حدي ، پهلوي ، ليلي مجنون وشاه ختايي(كه مثنوي نوا نيز خوانده مي شود )استفاده مي گردد . تمامي گوشه هاي مثنوي دررديف ، داراي پيامي عرفاني ، عاشقانه وتامل برانگيز هستند .
همانطور كه در اجراي يك آواز ،اجراي درآمد نقش مهم وبسزايي را ايفا مي كند ، در اجراي مثنوي اين موضوع دوچندان مي گردد چرا كه الگوي ملوديك هر آواز مثنوي در بيت اول (بخصوص مصرع اول ) نهفته است و در اجراي ادامه ابيات ، خواننده با برداشتي از گوشه ها (و نه اجرا ي كامل آن) كه براساس حس وحال وي وپيام شعر صورت مي گيرد ، روند آواز را ادامه مي دهد.
گوشه مثنوي داراي مقام ثابت نمي باشد ودر هر دستگاهي مشخصه هاي مقامي آن دستگاه يا آوازرابه خود مي گيرد.
دراجراي مثنوي، مكث هاي شعري بين مصرع ها كمتر مشاهده مي شود ومعمولا مصرع بعدي بدون مكث اجرا مي گردد .همچنين تاكيد كلام نيز با استفاده از كشش ها وتحرير هاي مناسب با آن كاملا رعايت مي گردد تا مفهوم شعر به خوبي درك شود .
اجراي مثنوي مي تواند به صورت آوازي مستقل ويا در انتهاي آوازهاي ديگر صورت گيرد . نكته قابل توجه اينكه ادوات تحرير (كه شامل كلمات اضافي در تحرير هستند مانند حبيبم ، جانم ، عزيزم وغيره )در خواندن مثنوي مشاهده نمي شود وفقط در انتهاي برخي از مصرع ها اجرا مي گردد.
از نظر من تمام توانايي يك خواننده وعمق برداشت وي از رديف وكلام را مي توان در اجراي مثنوي توسط وي مشاهده كرد .بنده نمونه هايي از اجراي مثنوي شنيده ام كه خواننده در آن يا تنها در دوبيت وبا تحرير هاي بسيار ساده، بسيار موثر آواز خوانده ويا در نمونه اي ديگر ، درابيات متعدد وتنها در محدوده فضاي درامد وبدون ايجاد خستگي در مستمع ،به اجرا پرداخته است.(در مثال نمونه اول ميتوان به اجراهاي استاد اديب خوانساري و در مثال نمونه دوم به استاد مستبصر اشاره نمود).
از معروفترين مثنوي خوانان چند دهه اخير ،اساتيد بر تبحر مرحوم ستايشگر (پدر هنرمند ارجمند مهدي ستايشگر ) اتفاق قول دارند وحكايت مي كنند كه مثنوي هاي بسيار تاثيرگذاري اجرا مي كرده اند. (هر چند من تا كنون موفق به شنيدن صداي اين استاد نشده ام ودر صورت پيدا كردن نمونه از ايشان در وبلاگ قرار خواهم داد )
معروفترين آوازهاي مثنوي ، مثنوي افشاري است . (عده اي از اساتيد مثنوي افشاري را مثنوي پيچ مي نامند و عده اي معتقدند مثنوي پيچ در افشاري با مثنوي افشاري ، به سبب تفاوت كششها وتعداد تحرير ها فرق دارد .) هر چند كه بنده سعي دارم تا حد وسع، از همه آوازها ودستگاه ها نمونه آواز مثنوي ارائه كنم ونوع اثر ارائه شده هم بر مبناي صحت رديف مي باشد.
قويترين وصحيح ترين اجراي مثنوي پيچ ، اثري است با صداي بانو قمرالملوك وزيري ومعروفترين وحتي تاثير گذارترين آن بيشك باصداي آسماني استاد شجريان ميباشد . در آواز قمر كه با شعري از وحيدي دستگردي همراه است اگر به تحرير هاي ريز وظريف انتهاي مصرعها توجه كنيد خواهيد ديد كه اين هنرمند چگونه با رعايت يكپارچگي اثر، از غلتشها وتحرير هاي بجا ومناسب استفاده نموده است (دوستاني كه به متن شعر دسترسي دارند ، در اختيار من هم قراردهند) .در نمونه مربوط به استاد شجريان ، گلچين ابيات دركنار ارتباط معاني وهمچنين صداي آسماني استاد وكيفيت اجرا ،همگي دست بدست هم داده تا در اين ايام اثري تاثير گذار خلق كند واي كاش استاد در وضوح كلمات اجرا شده دقت بيشتري مي كردند تا متن اشعار براحتي قابل شنيدن باشد .
به غير از اين دو نمونه ،نمونه ديگري از استاد ايرج ارائه مي گردد كه بسيار شنيدني است. (با تشكر از مدير وبلاگ خداوندگار آواز ، بخاطر ارسال اين اثر)
منتظرآواز مثنوي شور با چهار نمونه كم نظير باشيد .
براي دانلود نمونه ها كافي است راست كليك كرده و گزينه Save target as راانتخاب کنید
دانلود مثنوي پيچ با صداي بانو قمرالملوك وزيري(قسمت اول)
دانلود مثنوي پيچ با صداي بانو قمرالملوك وزيري(قسمت دوم)
دانلود مثنوي پيچ با صداي استاد شجريان 
دانلود مثنوي پيچ با صداي استاد ايرج
|
+| نوشته شده توسط
سیامک معدنپور در شنبه چهاردهم مهر 1386
|
